Dấu hiệu trẻ tự kỷ tăng động giảm chú ý, ba mẹ quan sát gì?

Nhiều ba mẹ kể rằng con chạy leo cả ngày, gọi tên không quay lại, đồ chơi cầm lên rồi bỏ xuống, và ít khi nhìn hay chơi cùng ai. Ba mẹ bắt đầu tự hỏi liệu đây là tự kỷ, tăng động giảm chú ý (ADHD) hay cả hai. Khi tìm hiểu dấu hiệu trẻ tự kỷ tăng động giảm chú ý, ba mẹ sẽ thấy phần lớn tài liệu chỉ nói riêng từng chủ đề. Bài này đặt hai tình trạng cạnh nhau để ba mẹ thấy chỗ giống, chỗ khác và biết nên quan sát điều gì.

Bài viết không nhằm giúp ba mẹ tự kết luận về con. Việc đánh giá thuộc về bác sĩ nhi và bác sĩ chuyên khoa tâm thần – phát triển. Mục tiêu ở đây là quan sát có hệ thống, để khi gặp bác sĩ, ba mẹ có thông tin cụ thể thay vì chỉ nói “con hiếu động quá”.

Tự kỷ và tăng động giảm chú ý là gì, nói ngắn gọn

Tự kỷ (rối loạn phổ tự kỷ) liên quan đến hai nhóm đặc điểm. Nhóm thứ nhất là khó khăn trong giao tiếp và tương tác xã hội. Nhóm thứ hai là hành vi, sở thích lặp đi lặp lại hoặc bị giới hạn. Theo CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Bệnh tật Hoa Kỳ), nhóm đầu gồm ít hoặc tránh giao tiếp bằng mắt, không đáp lại khi gọi tên lúc 9 tháng, không chỉ tay để khoe điều thú vị lúc 18 tháng, chưa tham gia chơi cùng trẻ khác lúc 36 tháng. Nhóm sau gồm xếp đồ chơi thành hàng và buồn khi bị đổi, lặp lại từ hoặc cụm từ, khó chịu với thay đổi nhỏ, vẫy tay, lắc người, xoay vòng, phản ứng khác thường với âm thanh, mùi, vị, ánh sáng hay xúc giác.

Tăng động giảm chú ý (ADHD) được CDC mô tả là một trong những rối loạn phát triển thần kinh phổ biến nhất ở trẻ em. Theo NHS (Hệ thống y tế quốc gia Anh), triệu chứng chia thành ba nhóm.

• Khó chú ý – dễ bị phân tâm, khó lắng nghe hoặc làm theo hướng dẫn, hay quên việc hằng ngày.
• Tăng động – năng lượng cao, cựa quậy, nói nhiều, đứng dậy khi cần ngồi yên.
• Bốc đồng – khó chờ đến lượt, hay ngắt lời.

Cũng theo NHS, nhiều trẻ dưới 5 tuổi vốn dễ bị phân tâm và nhiều năng lượng mà không có ADHD. Mệt mỏi, lo âu hoặc căng thẳng cũng có thể gây ra hành vi tương tự. Vì vậy, một đứa trẻ hiếu động chưa chắc cần gắn nhãn gì cả.

Dấu hiệu trẻ tự kỷ tăng động giảm chú ý, vì sao dễ nhầm?

Hai tình trạng có thể cho ra những hành vi nhìn bên ngoài rất giống nhau. Điều giúp bác sĩ phân biệt thường là lý do phía sau hành vi. Ba mẹ không cần tự tìm ra lý do, nhưng đặt đúng câu hỏi quan sát sẽ giúp ích nhiều. Đây chỉ là gợi ý cách quan sát, không phải tiêu chí chẩn đoán.

Khi gọi tên, con không quay lại

Ba mẹ thử để ý xem con có phản ứng khi được gọi lúc đang chơi món mình thích và cả lúc đang rảnh không. Con không quay lại vì dường như không để ý lời gọi, vì quá mải việc khác, hay vì quay lại nhưng nhanh chóng bị thứ khác thu hút? CDC xếp việc không đáp lại khi gọi tên vào nhóm dấu hiệu cần chú ý ở trẻ nhỏ, nhưng một dấu hiệu đơn lẻ chưa nói lên điều gì rõ ràng.

Con không ngồi yên, chạy từ chỗ này sang chỗ khác

Con chạy nhảy vì năng lượng dồn lên và khó dừng lại, hay con đi vòng, xoay tròn, đi theo một lộ trình quen thuộc, chạm hoặc nhìn vào những chi tiết riêng? Con chuyển nhanh từ món này sang món khác, hay cứ lặp lại một cách chơi và buồn khi bị ngắt?

Con không chơi chung với bạn

Con có nhìn các bạn, đến gần các bạn không? Khi bạn rủ, con phản ứng ra sao? Con khó chờ đến lượt và hay giật đồ, hay con ít quan tâm đến việc chơi cùng và thích chơi một mình? CDC nêu việc chưa tham gia chơi cùng trẻ khác lúc 36 tháng là dấu hiệu cần theo dõi, còn NHS xếp khó chờ đến lượt và hay ngắt lời vào biểu hiện bốc đồng. Cùng là “không chơi được với bạn” nhưng cách thể hiện có thể khác nhau.

Con nói nhiều nhưng khó trò chuyện qua lại

Con có hỏi và đáp theo lượt không, hay nói chen vào và ngắt lời? Con lặp lại câu mình nghe được, hay nói về một chủ đề riêng mà không để ý người nghe? CDC nhắc đến việc lặp lại từ hoặc cụm từ (echolalia) trong nhóm hành vi lặp lại.

Đọc thêm: Làm sao để con chủ động nói

Hành vi xảy ra ở một nơi hay nhiều nơi?

Bác sĩ thường hỏi con thể hiện những hành vi này ở đâu. CDC cho biết Viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến nghị người đánh giá hỏi ba mẹ, giáo viên và những người chăm sóc khác về hành vi của trẻ ở nhà, ở trường và khi chơi với bạn. Có khi con rất khó ở một nơi nhưng ổn ở nơi khác, và điều đó cho manh mối về nguyên nhân. Căng thẳng, thiếu ngủ hoặc lo âu cũng có thể gây hành vi tương tự.

Ba mẹ có thể ghi lại các câu hỏi sau.

• Ở nhà con thế nào, ở nhà ông bà, ở lớp, ở siêu thị hay nơi đông người thì sao?
• Khi chơi một mình và khi có người cùng chơi, con khác nhau thế nào?
• Với việc con thích và việc con không thích, hành vi có khác nhau không?
• Giáo viên hoặc người thân có nhận xét giống ba mẹ không?

Hãy ghi nguyên văn nhận xét của người khác, không cần diễn giải. Thông tin từ nhiều người giúp bác sĩ có bức tranh đầy đủ hơn.

Hai tình trạng có thể đi cùng nhau

Tự kỷ và ADHD không loại trừ nhau. Theo một bài đăng trên Journal of Autism and Developmental Disorders (Accardo và cộng sự, 2022) dùng dữ liệu khảo sát quốc gia của Hoa Kỳ, trước khi cẩm nang DSM-5 ra đời năm 2013, hai chẩn đoán này không được đặt cùng lúc. Từ đó, việc ghi nhận cả hai ngày càng nhiều. Tỷ lệ ADHD ở người tự kỷ được các nghiên cứu báo cáo rất khác nhau do phương pháp khác nhau, nên con số cụ thể ít quan trọng với từng gia đình. Điều đáng nhớ là một trẻ có thể có cả hai, và khi có đủ thông tin, nhu cầu hỗ trợ của con sẽ ít bị bỏ sót.

NHS cũng nêu rằng tự kỷ có thể biểu hiện khác đi khi trẻ đồng thời có tình trạng khác, trong đó có ADHD. Tác giả bài báo trên lưu ý rằng khi các đặc điểm chồng lấn, người chăm sóc và giáo viên đôi khi quy mọi vấn đề cho một tình trạng và bỏ qua nhu cầu còn lại. Đó là một lý do nữa để cần đánh giá chuyên môn thay vì đoán.

CDC nêu rõ trẻ tự kỷ có thể không có tất cả, thậm chí không có dấu hiệu nào trong danh sách. Mỗi trẻ một khác.

Đọc thêm: Những Dấu Hiệu Trẻ Tự Kỷ Nhẹ

Khi nào nên tìm đến chuyên gia để được đánh giá?

Ba mẹ nên cân nhắc đưa con đi đánh giá khi có một trong các tình huống sau.

• Con ít hoặc không nhìn, ít đáp khi được gọi, ít chỉ tay hay chơi chung so với trẻ cùng tuổi mà ba mẹ thấy.
• Con chậm nói, hoặc nói lặp lại mà ít dùng lời để giao tiếp.
• Hành vi như chạy nhảy không dừng, khó chờ, hoặc buồn bực dữ dội khiến sinh hoạt hằng ngày, ăn ngủ hay việc đi học gặp khó khăn kéo dài.
• Giáo viên hoặc người thân quan sát thấy điều tương tự và gợi ý ba mẹ tìm hiểu.
• Ba mẹ thấy lo lắng dù chưa gọi tên được điều gì. Cảm nhận của ba mẹ cũng là lý do chính đáng để hỏi.

Người đầu tiên ba mẹ có thể gặp là bác sĩ nhi khoa. Tùy trường hợp, bác sĩ có thể giới thiệu đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần – phát triển, và phối hợp thêm với chuyên viên âm ngữ trị liệu (khi có vấn đề ngôn ngữ, giao tiếp), nhà tâm lý hoặc giáo viên giáo dục đặc biệt. Theo CDC, ADHD không có một xét nghiệm đơn lẻ nào để chẩn đoán. Quy trình gồm khám sức khỏe có kiểm tra thính giác và thị giác để loại trừ các vấn đề khác, thu thập thông tin từ ba mẹ và giáo viên, và xem xét liệu có tình trạng nào khác giải thích tốt hơn hoặc đi kèm hay không. Với trẻ nhỏ, việc đánh giá có thể cần nhiều buổi và nhiều lần theo dõi. Điều đó là bình thường.

Đọc thêm: Ba Mẹ Cần Làm Gì Khi Phát Hiện Trẻ Tự Kỷ?

Ba mẹ có thể làm gì – ghi nhật ký quan sát

Thời gian chờ lịch hẹn thường khiến ba mẹ sốt ruột. Đây là lúc nhật ký quan sát có ích. Không cần phức tạp, một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trên điện thoại là đủ.

Bước 1 – Chọn 2–3 hành vi làm ba mẹ lo nhất

Đừng cố ghi hết. Ví dụ “không quay lại khi gọi tên”, “chạy khỏi chỗ ngồi khi ăn”, “khóc dữ khi đổi hoạt động”. Hãy mô tả bằng điều nhìn thấy được, tránh từ nhận xét như “con lì” hay “con quậy”.

Bước 2 – Ghi theo khung “trước – hành vi – sau”

• Thời điểm và nơi chốn – sáng hay chiều, ở nhà, ở lớp hay ngoài đường.
• Trước đó có gì – con đang làm gì, có ai ở đó, có tiếng ồn không, có vừa bị đổi hoạt động không.
• Hành vi – con làm gì, kéo dài bao lâu.
• Sau đó – mọi người phản ứng ra sao, con dừng lại bằng cách nào.

Bước 3 – Ghi thêm về giao tiếp và chơi

• Con có nhìn khi ba mẹ nói hoặc khi chơi cùng không?
• Con có đáp khi gọi tên không, gọi mấy lần thì quay lại?
• Con có chỉ tay, đưa đồ cho ba mẹ xem không?
• Con chơi một món đồ chơi được bao lâu, và chơi theo cách nào?
• Con có chơi chung hoặc quan tâm đến bạn không?

Bước 4 – Quay video ngắn

Một đoạn video 1–2 phút về hành vi thường gặp ở nhà giúp bác sĩ hình dung rõ hơn những điều con có thể không thể hiện trong phòng khám. Hãy quay vào lúc sinh hoạt bình thường, không cần dàn dựng.

Bước 5 – Ghi lại thông tin phát triển và tiền sử

Ghi lại thời điểm con bắt đầu hóng chuyện, bập bẹ, nói từ đầu tiên và những mốc ba mẹ còn nhớ. Ghi thêm giấc ngủ, ăn uống và tiền sử sức khỏe trong gia đình. Nếu chưa nhớ chính xác, ba mẹ cứ ghi “khoảng” hoặc “không nhớ chắc”, không cần điền cho đủ.

Trong thời gian chờ, ba mẹ có thể hỗ trợ con tại nhà

• Giảm yếu tố gây xao nhãng – tắt tivi, điện thoại khi chơi hay ăn, dọn bớt đồ chơi để mỗi lúc chỉ có một hoạt động.
• Nói ngắn, một việc một lần – “Con đưa bóng cho mẹ” thay vì một chuỗi yêu cầu dài. Chờ vài giây cho con phản ứng.
• Báo trước khi chuyển hoạt động – “Con chơi xong xe này thì mình đi tắm.” Một số trẻ khó chịu hơn khi thay đổi đột ngột, nên cách này giúp con dễ chấp nhận hơn.
• Chơi đối mặt vài phút mỗi lần – ngồi ngang tầm mắt con, chơi theo điều con chọn, bắt chước hoặc thêm một động tác nhỏ. Hãy theo con trước rồi mới dẫn dắt.

Những việc này không thay thế đánh giá hay can thiệp chuyên môn, và ba mẹ không nên kỳ vọng chúng giải quyết nhanh mọi khó khăn. Chúng chỉ giúp sinh hoạt hằng ngày nhẹ nhàng hơn và giúp ba mẹ quan sát con rõ hơn.

Đọc thêm: 10 Cách Giúp Con Tập Trung Chú Ý Và Tương Tác

Đọc thêm: Bé mất tập trung chú ý phải làm sao?

Một lời nhắn cho ba mẹ

Việc con có thể cần được đánh giá không phải do ba mẹ nuôi dạy sai. Ba mẹ quan sát kỹ và tìm hiểu từ sớm là điều có ích cho con. Dù kết quả đánh giá thế nào, thông tin ba mẹ ghi lại cũng giúp những người đồng hành cùng con hiểu con rõ hơn.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ hiếu động có phải là tăng động giảm chú ý hoặc tự kỷ không?

Không nhất thiết. Theo NHS, nhiều trẻ dưới 5 tuổi vốn dễ bị phân tâm và nhiều năng lượng mà không có ADHD, và mệt mỏi, lo âu hay căng thẳng cũng có thể gây hành vi tương tự. Nếu hiếu động kèm khó khăn về giao tiếp, hoặc ảnh hưởng kéo dài đến sinh hoạt, ba mẹ nên nhờ bác sĩ nhi đánh giá.

Một trẻ có thể vừa tự kỷ vừa tăng động giảm chú ý không?

Có thể. Từ khi cẩm nang DSM-5 ra đời năm 2013, hai chẩn đoán này có thể được ghi nhận cùng lúc ở một trẻ. Các nghiên cứu báo cáo tỷ lệ rất khác nhau, nên ba mẹ không cần ghi nhớ con số. Chỉ bác sĩ nhi hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần – phát triển mới đánh giá được trường hợp của từng trẻ.

Con không quay lại khi gọi tên thì có phải tự kỷ không?

Chưa thể kết luận. CDC xếp việc không đáp lại khi gọi tên vào nhóm dấu hiệu cần chú ý ở trẻ nhỏ, nhưng một dấu hiệu đơn lẻ không đủ để nói điều gì. Ba mẹ hãy ghi lại phản ứng của con trong những hoàn cảnh khác nhau và trao đổi với bác sĩ.

Ba mẹ nên chuẩn bị gì trước khi đưa con đi đánh giá?

Nên chuẩn bị nhật ký quan sát ghi hành vi theo khung trước – hành vi – sau (ghi rõ ở nhà hay ở lớp), một vài đoạn video ngắn, nhận xét của giáo viên hoặc người thân, các mốc phát triển ba mẹ còn nhớ và tình trạng ăn ngủ. Những thông tin này giúp bác sĩ có cái nhìn đầy đủ hơn.

Trong lúc chờ đánh giá, ba mẹ có nên đợi đến khi có kết quả mới hỗ trợ con không?

Ba mẹ không cần đợi. Những việc đơn giản như giảm yếu tố gây xao nhãng, nói ngắn gọn, báo trước khi đổi hoạt động và chơi cùng con mỗi ngày có thể làm ngay. Những việc này không thay thế đánh giá chuyên môn.

Hệ thống trung tâm can thiệp sớm Thành Đạt

• Cơ sở 1 – 77 Nguyễn Thế Truyện, P. Tân Sơn Nhì, Q. Tân Phú, TP.HCM
• Cơ sở 2 – 424/62E Lê Văn Quới, P. Bình Hưng Hòa A, Q. Bình Tân, TP.HCM
• Cơ sở 3 – 195/48 Nguyễn Văn Thương, P.25, Q. Bình Thạnh, TP.HCM
• Cơ sở 4 – 143 Đường 35A Trịnh Quang Nghị, P.7, Q.8, TP.HCM
• Cơ sở 5 – 48 Đông Hưng Thuận 32, P. Đông Hưng Thuận, Q.12, TP.HCM
• Cơ sở 6 – Đường DC11, P. Sơn Kỳ, Q. Tân Phú, TP.HCM
• Cơ sở 7 – 338/142E Chiến Lược, P. Bình Trị Đông A, Q. Bình Tân, TP.HCM
• Cơ sở 8 – 100/89 Đường số 3, P.9, Q. Gò Vấp, TP.HCM
• Cơ sở 9 – 156/12 Nguyễn Hữu Dật, P. Tây Thạnh, Q. Tân Phú, TP.HCM
• Cơ sở 10 – 48/82/12 Đặng Nhữ Lâm, KP.7, Thị trấn Nhà Bè, H. Nhà Bè, TP.HCM

Hotline: 0938.814.589 | Email: thanhdatfoundation@gmail.com