Trẻ tự kỷ ăn vạ phải làm sao? 4 bước xử lý tại nhà

Con đang đi giữa siêu thị thì bỗng nằm xuống sàn, khóc thét, đạp chân. Người xung quanh nhìn, còn ba mẹ không biết nên bế con lên, dỗ dành hay mặc kệ. Nhiều ba mẹ tự hỏi trẻ tự kỷ ăn vạ phải làm sao?

Bài này không có mẹo dẹp cơn khóc trong một phút. Ba mẹ sẽ đi theo 4 bước cụ thể. Đó là tìm xem con cần gì, giữ con an toàn và giữ mình bình tĩnh, dạy con cách xin thay cho la hét, rồi báo trước bằng lịch hình. Cuối bài có bảng ghi chép để theo dõi tại nhà.

Trẻ tự kỷ có ăn vạ không, và vì sao con hay la hét?

Có thể. Trẻ nào cũng có lúc khóc to, nằm lăn khi không được như ý. Nhưng với nhiều trẻ tự kỷ, cơn la hét không chỉ là đòi cho bằng được. Hội Tự kỷ Anh cho biết cơn bùng nổ khác với giận dỗi thông thường. Đó thường là lúc con quá sức chịu đựng, không phải con hư hay cố tình.

Bài viết này không dùng để kết luận con có tự kỷ hay không. Một cơn la hét đơn lẻ chưa nói lên điều gì.

Ba lý do thường gặp sau cơn ăn vạ

Theo Cơ quan Y tế Anh (NHS), Hội Tự kỷ Anh và Child Mind Institute, các lý do hay gặp gồm ba điều dưới đây.

• Con chưa nói được điều mình cần. Con muốn nghỉ hay muốn mẹ mở hộp giúp nhưng chưa biết nói hay chỉ, nên khóc la là cách nhanh nhất. Bước 3 sẽ dạy con cách khác.
• Con thấy ồn, sáng, mùi lạ hay chỗ đông người khó chịu hơn ta nghĩ. Hãy giảm bớt những thứ này, đừng giảng giải và đừng ép con chịu đựng.
• Thói quen bị đổi. CDC (Hoa Kỳ) nêu việc dễ bực bội khi có thay đổi nhỏ là điều thường gặp ở trẻ tự kỷ. Hãy báo trước cho con (Bước 4).

Cũng có lúc con khóc chỉ vì muốn món đồ chơi và đã quen được cho khi khóc. Khi đó ba mẹ vẫn bình tĩnh, nhất quán và dạy con cách xin phù hợp hơn.

Chuẩn bị gì trước khi bắt đầu?

Tập cho bé quen với không gian siêu thịMục tiêu không phải là con không bao giờ khóc nữa. Mục tiêu là cơn khóc nhẹ và ngắn hơn, còn con dần biết cách khác để nói điều mình cần. Mỗi con tiến bộ một khác, nên ba mẹ đừng đặt mốc thời gian cứng.

• Một cuốn sổ nhỏ để ghi chép.
• Vài thẻ tranh như “nghỉ”, “uống”, “giúp”, “xong”.
• Đồng hồ cát hoặc đồng hồ hẹn giờ.
• Một góc yên tĩnh có gối mềm, đèn dịu.
• Cả nhà thống nhất cách phản ứng với con.

Trẻ tự kỷ ăn vạ phải làm sao? 4 bước thực hành

Bước 1 – Tìm xem con đang cần gì

Khi con bắt đầu khóc, ba mẹ thử tự hỏi nhanh ba câu.

1. Con đang muốn có gì, hoặc muốn tránh gì?
2. Con có khó chịu trong người không (đói, khát, buồn ngủ, nóng, ồn, đau)?
3. Vừa rồi có gì thay đổi không (người lạ, nơi mới, việc đang làm bị dừng)?

Hãy để ý dấu hiệu báo trước. Hội Tự kỷ Anh mô tả đó là lúc con đi qua đi lại, đung đưa người, hỏi đi hỏi lại một câu hoặc bỗng đứng im. Nhận ra sớm, ba mẹ có thể giảm thứ làm con khó chịu hoặc đưa con ra chỗ yên tĩnh.

Nếu con bỗng khóc la nhiều hơn hẳn, ngủ kém hoặc có vẻ đau, ba mẹ nên cho bác sĩ nhi khám. Có khi con đau mà không nói ra được.

Bước 2 – Giữ con an toàn, giữ mình bình tĩnh

Giữa cơn khóc dữ dội, con khó nghe và khó hiểu lời nói. Đây không phải lúc dạy dỗ.

• Đưa con đến chỗ an toàn. Dọn bớt đồ cứng, đồ sắc. Nếu con đập đầu, chuyển con sang giường hoặc nệm, theo hướng dẫn của Child Mind Institute.
• Giảm ồn và ánh sáng. Tắt bớt tivi, hạ giọng, tránh chỗ đông người nhìn.
• Nói ít, nói chậm. Chỉ một câu ngắn, lặp lại bình thản, ví dụ “Ba ở đây.” hoặc “Con khó chịu. Mình ngồi nghỉ.”
• Không đánh, không mắng, không nói dài dòng. Nếu con đang đánh, hãy đứng ngoài tầm tay nhưng vẫn ở gần. Ba mẹ cũng nên hít thở sâu, vì con dễ cảm nhận được sự căng thẳng của người lớn.

Nếu con đòi món không thể đưa, như kẹo ngay trước bữa cơm, ba mẹ giữ nguyên quyết định. Hãy nói ngắn “Bây giờ chưa ăn kẹo. Con chọn bánh hoặc nước.” rồi chờ con dịu lại. Sau đó cho con uống nước, ôm nếu con thích, rồi quay lại hoạt động nhẹ nhàng.

Bước 3 – Dạy con cách xin thay cho khóc la

Theo Autism Research Institute, hành vi khó của trẻ thường mang một ý muốn nói với người khác. Hành vi đó có thể giảm dần khi con học được cách khác để đạt cùng mục đích. Với trẻ ít nói, đó có thể là đưa thẻ tranh, chỉ tay, làm cử chỉ hoặc nói một từ. Quan trọng nhất là tập khi con đang bình tĩnh, không tập giữa cơn khóc.

1. Chọn một nhu cầu để bắt đầu. Ví dụ “nghỉ” khi con muốn thoát khỏi việc gì đó, hoặc “giúp” khi con không mở được hộp.
2. Chọn cách hợp với con. Chưa có lời thì dùng thẻ hoặc chỉ tay. Con nói được từ đơn thì dùng “nghỉ”, “giúp”, “nước”.
3. Tạo tình huống để tập. Đưa hộp bánh đóng nắp, chờ con nhìn mình. Nhẹ nhàng cầm tay con chạm vào thẻ “giúp” rồi nói “Giúp con. Ba mở nhé.”
4. Đáp ứng ngay. Lúc đầu hãy cho con điều con xin ngay và đều đặn, để con thấy cách mới có tác dụng. Khi con quen, tập cho con chờ lâu hơn một chút.
5. Khen cụ thể. “Con đưa thẻ nghỉ. Con nói cho mẹ biết rồi.”

Nếu con đang quá kích động, đừng ép dùng cách mới. Hãy quay lại Bước 2.

Đọc thêm: Phương Pháp Dạy Trẻ Tự Kỷ Bằng Hình Ảnh

Bước 4 – Báo trước để con biết việc sắp tới

Báo trước là bước đỡ tốn sức nhất. NHS khuyên giữ thói quen quen thuộc và báo cho con về thay đổi càng sớm càng tốt. Autism Research Institute nêu các cách như lịch bằng hình, thẻ “Trước – Sau”, hẹn giờ và cho con xem trước nơi mới.

• Lịch hình trong ngày. Dán 4–6 tranh theo thứ tự như dậy, ăn sáng, chơi, tắm, ngủ.
• Thẻ “Trước – Sau”. “Trước ăn cơm, sau xem tivi”, với một hình bát cơm và một hình tivi.
• Báo trước bằng lời và bằng vật. “Còn 5 phút nữa là tắt tivi”, kèm đồng hồ cát để con thấy thời gian trôi.
• Cho con chọn việc nhỏ. “Con mặc áo xanh hay áo vàng?” Được chọn giúp con bớt cảm giác bị ép.

Đọc thêm: Cách Dạy Trẻ Tự Kỷ Giao Tiếp Tốt

Ví dụ ở siêu thị và giờ tắt tivi

Lời nói mẫu chỉ để tham khảo. Ba mẹ nên chỉnh theo khả năng hiểu của con.

Ở cửa hàng, siêu thị

• Trước khi đi. Cho con xem 2–3 tranh “vào siêu thị, mua sữa, về nhà”. Nói “Mình mua sữa và bánh. Xong là về.” Nên chọn giờ vắng.
• Khi con bắt đầu khóc. Đẩy xe sang góc ít người, ngồi xuống ngang tầm con và nói “Ồn quá. Mình nghỉ.” Đừng mua đồ để con nín, vì con có thể học rằng khóc là cách có đồ.
• Nếu cần, hãy rời đi. Đưa con ra ngoài cho dịu lại không phải là thất bại.

Giờ ăn và giờ tắt tivi

• Dùng thẻ “xong” để con báo hết ăn. Khi con đưa thẻ, ba mẹ đáp ngay và nói “Con xong rồi. Mình rửa tay.” Nếu con ăn rất ít, kén ăn nhiều hoặc sụt cân, ba mẹ nên hỏi bác sĩ nhi.
• Báo trước giờ tắt tivi bằng hẹn giờ và thẻ “Trước – Sau”. Khi chuông reo, cùng con bấm nút tắt. Con tự bấm thường dễ chấp nhận hơn là bị tắt.
• Nếu con vẫn khóc, ba mẹ giữ nguyên quyết định, nói ngắn “Hết giờ.” rồi đưa con sang việc khác. Khi con dịu, hãy khen việc con làm được.

Đọc thêm: Dạy trẻ tự kỷ tại nhà – Cha mẹ nên cần biết

Bảng ghi chép để ba mẹ theo dõi

Hội Tự kỷ Anh gợi ý ghi lại điều xảy ra trước, trong và sau mỗi cơn bùng nổ. Sau vài tuần, ba mẹ có thể thấy giờ giấc, nơi chốn hay hoạt động hay làm con khó chịu. Ba mẹ có thể chép bảng dưới đây vào sổ.

Ngày, giờ, nơi chốn	Ngay trước đó	Con làm gì, bao lâu	Điều giúp con dịu	Nhu cầu có thể có
Thứ Bảy, 10h, siêu thị	Đông người, loa to	Bịt tai, nằm khóc, khoảng 10 phút	Ra góc vắng, ba mẹ nói ít	Quá ồn

Dòng trên chỉ là ví dụ. Khi ghi, hãy tả điều quan sát được, đừng đánh giá như “con hư” hay “con cố tình”.

Lỗi thường gặp ba mẹ nên tránh

• Nói quá nhiều giữa cơn khóc. Câu dài và câu hỏi dồn dập làm con thêm căng thẳng.
• Lúc cho, lúc không. Con sẽ khó hiểu luật. Ba mẹ nên nhất quán và đáp ứng khi con dùng cách mới.
• Tự trách mình. Cơn khóc của con không phải lỗi của ba mẹ. Ba mẹ đang thử, quan sát và điều chỉnh, và như vậy đã rất đáng ghi nhận.

Khi nào ba mẹ nên gặp chuyên gia?

Ba mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi hoặc chuyên viên về ngôn ngữ, tâm lý, giáo dục đặc biệt để được đánh giá trong các trường hợp sau.

• Con tự làm đau mình (đập đầu, cắn tay) hoặc làm đau người khác.
• Cơn khóc la rất thường xuyên, kéo dài, hoặc ảnh hưởng nhiều đến ăn ngủ và việc đi học.
• Con chậm nói, ít nhìn, ít chỉ tay và chưa được đánh giá về các dấu hiệu này.
• Ba mẹ thấy kiệt sức. NHS cũng khuyến khích phụ huynh tìm sự hỗ trợ cho chính mình.

Nếu có nguy cơ nguy hiểm cho con hoặc người xung quanh, ba mẹ hãy tìm hỗ trợ khẩn cấp tại cơ sở y tế gần nhất.

Cơn ăn vạ khó hết trong một đêm. Nhưng mỗi lần ba mẹ hiểu thêm một nhu cầu của con, báo trước một thay đổi hay dạy con một cách xin mới, cơn khóc sau có thể nhẹ hơn. Ba mẹ cứ bắt đầu từ một tình huống nhỏ và một tấm thẻ.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ tự kỷ có ăn vạ không?

Có thể. Trẻ nào cũng có lúc khóc la khi không được như ý. Ở trẻ tự kỷ, cơn la hét nhiều khi do quá ồn, chưa nói được điều mình cần hoặc thói quen bị đổi. Ba mẹ nên tìm hiểu điều con cần trước.

Trẻ tự kỷ hay la hét có phải do ba mẹ nuông chiều không?

Không nên vội kết luận như vậy. Khó nói điều mình cần, quá ồn và thay đổi thói quen là những lý do hay gặp. Ba mẹ không có lỗi. Điều giúp ích là quan sát, ghi chép và phản ứng nhất quán.

Khi con đang ăn vạ, ba mẹ có nên mặc kệ không?

Không nên bỏ mặc hoàn toàn. Hãy giữ con an toàn, giảm ồn, nói ít và ở gần con. Không đánh mắng hay giảng giải dài. Khi con dịu lại, ba mẹ mới hướng dẫn cách xin phù hợp.

Hệ thống trung tâm can thiệp sớm Thành Đạt

• Cơ sở 1 – 77 Nguyễn Thế Truyện, P. Tân Sơn Nhì, Q. Tân Phú, TP.HCM
• Cơ sở 2 – 424/62E Lê Văn Quới, P. Bình Hưng Hòa A, Q. Bình Tân, TP.HCM
• Cơ sở 3 – 195/48 Nguyễn Văn Thương, P.25, Q. Bình Thạnh, TP.HCM
• Cơ sở 4 – 143 Đường 35A Trịnh Quang Nghị, P.7, Q.8, TP.HCM
• Cơ sở 5 – 48 Đông Hưng Thuận 32, P. Đông Hưng Thuận, Q.12, TP.HCM
• Cơ sở 6 – Đường DC11, P. Sơn Kỳ, Q. Tân Phú, TP.HCM
• Cơ sở 7 – 338/142E Chiến Lược, P. Bình Trị Đông A, Q. Bình Tân, TP.HCM
• Cơ sở 8 – 100/89 Đường số 3, P.9, Q. Gò Vấp, TP.HCM
• Cơ sở 9 – 156/12 Nguyễn Hữu Dật, P. Tây Thạnh, Q. Tân Phú, TP.HCM
• Cơ sở 10 – 48/82/12 Đặng Nhữ Lâm, KP.7, Thị trấn Nhà Bè, H. Nhà Bè, TP.HCM

Hotline: 0938.814.589 | Email: thanhdatfoundation@gmail.com