Trẻ không giao tiếp bằng mắt – khi nào cần lo và ba mẹ làm gì

Ba mẹ gọi tên con, cúi xuống nói chuyện, nhưng con cứ nhìn đồ chơi hoặc nhìn đi chỗ khác. Nhiều ba mẹ bắt đầu lo từ lúc này và tự hỏi liệu trẻ không giao tiếp bằng mắt có phải là tự kỷ không. Câu trả lời ngắn gọn là một dấu hiệu riêng lẻ không đủ để kết luận. Điều quan trọng hơn là con có chia sẻ sự chú ý với ba mẹ theo cách khác hay không, và con còn những biểu hiện nào đi kèm.

Bài viết này tập trung vào ánh mắt, gồm ý nghĩa của nó, các mốc thường gặp theo tuổi, thời điểm nên nhờ chuyên gia đánh giá và những trò chơi tại nhà không cần ép con nhìn.

Giao tiếp bằng mắt không đứng một mình

Nhìn vào mắt người khác không chỉ là “nhìn”. Với trẻ nhỏ, ánh mắt là một phần của chú ý chung (joint attention), tức hai người cùng chú ý đến một đồ vật hay sự việc và cho nhau biết mình đang chia sẻ điều đó, thường bằng ánh mắt, chỉ tay hoặc lời nói. Theo The Hanen Centre (tổ chức chuyên về ngôn ngữ trẻ nhỏ), kỹ năng này thường hình thành vào cuối năm đầu đời và phát triển thêm trong năm thứ hai.

Hanen giải thích rằng khi trẻ cùng nhìn một thứ với người chăm sóc và nghe đúng từ gắn với thứ đó, trẻ dễ học từ mới hơn. Vì vậy, điều cần quan sát không chỉ là con có nhìn vào mắt hay không, mà còn là con có nhìn qua lại giữa ba mẹ và vật con quan tâm không, có chỉ để khoe không, có quay lại khi được gọi không.

Khi nào trẻ ít nhìn mắt vẫn nằm trong dao động thường gặp?

Trẻ nhỏ không nhìn mắt đều đặn mọi lúc. Một tình huống thường gặp là bé đang mải xếp khối, đang đói, buồn ngủ, hoặc ở chỗ lạ với người lạ nên nhìn đồ vật nhiều hơn nhìn mặt người. Những lúc đó, việc bé ít nhìn mắt chưa nói lên nhiều điều.

Điều đáng để ý là bức tranh chung trong nhiều tình huống và theo thời gian. Dưới đây là một số mốc liên quan đến ánh mắt và tương tác mà CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ) và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) nêu.

Độ tuổi	Điều thường thấy
2 tháng	Bé nhìn vào mặt ba mẹ, mỉm cười khi ba mẹ nói chuyện hoặc cười với bé (CDC)
9 tháng	Bé nhìn về phía ba mẹ khi được gọi tên, cười khi chơi ú òa (CDC)
12 tháng	Bé thường nhìn theo hướng ba mẹ chỉ, rồi nhìn lại ba mẹ (AAP)
18 tháng	Bé chỉ tay để ba mẹ xem điều thú vị, đi ra xa nhưng vẫn liếc nhìn để chắc ba mẹ ở gần (CDC)

CDC cũng nhắc rằng danh sách mốc này không thay thế các công cụ sàng lọc phát triển chuẩn hóa. Mỗi bé có nhịp riêng, và bảng trên chỉ giúp ba mẹ có điểm tựa khi quan sát, không phải để chấm điểm con.

Trẻ không giao tiếp bằng mắt có phải là tự kỷ không?

Không thể kết luận như vậy chỉ từ một dấu hiệu. NHS (Dịch vụ Y tế Anh) và CDC đều ghi nhận rằng trẻ tự kỷ có thể nhìn vào mắt người khác ít hơn, hoặc tránh duy trì giao tiếp bằng mắt. Nhưng hai cơ quan này cũng nhấn mạnh rằng mỗi trẻ một khác, nhiều trẻ không có đủ các dấu hiệu, và có những dấu hiệu không dễ nhận ra. Chiều ngược lại cũng đúng, ít nhìn mắt không có nghĩa là tự kỷ.

Theo AAP, điều được xem là đặc trưng hơn ở trẻ tự kỷ là sự chậm hoặc thiếu chú ý chung. AAP mô tả một bé có thể nắm tay ba mẹ dẫn đến món đồ mà gần như không nhìn mắt, hoặc chỉ tay để lấy được đồ chứ không phải để khoe cho ba mẹ xem.

Những biểu hiện đi kèm nên ghi nhận

Khi thấy con ít nhìn mắt, ba mẹ hãy quan sát thêm vài điều sau trong vài ngày.

• Con có quay lại hoặc nhìn về phía ba mẹ khi được gọi tên không? CDC liệt kê việc không phản hồi khi được gọi tên lúc 9 tháng là dấu hiệu cần lưu ý.
• Con có chỉ tay để cho ba mẹ xem điều thú vị không? CDC ghi nhận việc không chỉ tay để khoe vào lúc 18 tháng là dấu hiệu cần lưu ý.
• Con có nhìn theo hướng ba mẹ chỉ không?
• Con có từng biết làm một việc (vẫy tay, bập bẹ, nói một từ) rồi không làm nữa không? CDC khuyên ba mẹ trao đổi điều này với bác sĩ.

Nếu ánh mắt ít nhưng con vẫn quay lại khi được gọi, vẫn chỉ để khoe, vẫn cười đáp lại khi chơi ú òa, bức tranh thường khác với trường hợp con ít nhìn mắt và ít những tương tác kể trên. Dù vậy, chỉ chuyên gia mới đánh giá được.

Có ba mẹ lo con ít phản ứng vì nghĩ con nghe kém. AAP ghi rằng bé dường như phớt lờ ba mẹ có thể khiến ba mẹ lo về thính lực. Nguyên nhân của một biểu hiện có thể rất khác nhau, nên cần người có chuyên môn phân biệt.

Đọc thêm: Làm Sao Để Biết Trẻ Tự Kỷ Nhẹ?

Ba mẹ có thể làm gì tại nhà để tăng tương tác, không ép con nhìn mắt

Ép con “nhìn mẹ đi”, “nhìn vào mắt ba” thường làm con khó chịu và né nhiều hơn. Hướng nhẹ nhàng hơn là tạo những lúc chơi mà con tự muốn nhìn ba mẹ. Các gợi ý dưới đây dựa trên hướng dẫn của The Hanen Centre về tương tác chung giữa phụ huynh và trẻ.

Bước 1 – Ngồi ngang tầm mắt với con

Ngồi xuống sàn, đối diện con, để mặt hai bên ở cùng độ cao. Con không cần ngẩng lên hay quay hẳn người lại mới thấy ba mẹ, nên có nhiều cơ hội liếc nhìn mặt ba mẹ hơn.

Bước 2 – Quan sát, chờ và lắng nghe

Hanen gọi cách này là OWL (Observe, Wait, Listen). Ba mẹ im lặng vài giây, xem con đang nhìn gì, chạm vào gì, phát ra âm thanh gì. Đừng vội hỏi hay ra lệnh. Khoảng chờ này cho con cơ hội mở đầu cuộc chơi.

Bước 3 – Bắt chước con

Nếu con gõ khối xuống sàn, ba mẹ cũng lấy một khối và gõ theo. Nếu con lăn xe, ba mẹ lăn một chiếc xe khác. Hanen nhận xét bắt chước là một cách hiệu quả để thu hút sự chú ý của con. Nhiều bé sẽ ngước lên xem ai đang làm giống mình, và đó là một khoảnh khắc nhìn mặt tự nhiên.

Bước 4 – Chỉ cho con điều thú vị, rồi nhìn lại con

Khi có điều thú vị (con chim bay qua, tiếng xe máy, hình ngộ nghĩnh trong sách), hãy làm theo thứ tự: nhìn con, nhìn vật đó, nói một câu ngắn về nó, rồi nhìn lại con và chờ. Hanen mô tả chuỗi này như cách dạy con “nhìn qua lại”. Câu càng ngắn càng tốt, ví dụ “Chim kìa!”.

Bước 5 – Tạo tình huống bất ngờ rồi chờ phản ứng

Hanen gợi ý đặt đồ ở chỗ không bình thường, làm điều ngộ nghĩnh, hoặc cố ý làm sai, như đưa cái nĩa thay vì cái muỗng khi con ăn sữa chua. Sau đó ba mẹ chờ. Con có thể chỉ tay, phát ra âm thanh, nhìn ba mẹ hoặc nói một từ. Mọi phản ứng đó đều đáng ghi nhận.

Ba mẹ cũng có thể thử ú òa, thổi bong bóng rồi dừng lại chờ con ra hiệu “thổi nữa”, hay giấu đồ chơi dưới khăn rồi cùng “tìm”. Điểm chung của các trò này là có nhịp, ba mẹ làm, dừng, rồi chờ con làm.

Bước 6 – Bình luận nhiều hơn, hỏi dồn ít hơn

Hanen lưu ý rằng hỏi quá nhiều câu có thể khiến trẻ giao tiếp ít hơn, và gợi ý thay một số câu hỏi bằng lời bình luận ngắn. Thay vì “Đây là gì? Màu gì?”, ba mẹ thử nói “Xe chạy nhanh quá” rồi dừng lại. Nếu con chưa đáp ngay cũng không sao, vì trẻ cần thời gian để học rằng mình có thể đáp lại lời bình luận.

Đọc thêm: Cách Dạy Trẻ Tự Kỷ Giao Tiếp Tốt

Đọc thêm: Dạy trẻ tự kỷ tại nhà – Cha mẹ nên cần biết

Lưu ý khi chơi

• Chơi ngắn, vui, theo sở thích của con, khi con mệt hoặc chán thì dừng.
• Không ép con nhìn mắt, không giữ mặt con quay về phía mình.
• Đừng coi mỗi lần con liếc nhìn là một “bài kiểm tra”. Ba mẹ chỉ cần đáp lại bằng nụ cười hoặc một câu ngắn.
• Chơi vài lần mỗi ngày, lồng vào lúc ăn, tắm, thay đồ thay vì dành riêng một “giờ học”.

Khi nào ba mẹ nên tìm chuyên gia đánh giá?

Ba mẹ không cần đợi đến khi thật rõ ràng mới hỏi. CDC khuyên trao đổi với bác sĩ của con khi có bất kỳ lo lắng nào về sự phát triển. AAP khuyến nghị mọi trẻ được sàng lọc tự kỷ ở các lần khám lúc 18 và 24 tháng, và nhắn với ba mẹ đang lo lắng “Don’t wait” (đừng chờ đợi).

Ba mẹ nên cân nhắc nhờ đánh giá khi gặp một trong các tình huống sau.

• Con ít nhìn mắt và không quay lại khi được gọi tên, ít chỉ tay hoặc không nhìn theo tay ba mẹ chỉ.
• Con từng làm được một việc rồi không làm nữa.
• Con chậm nói kèm ít tương tác qua lại.
• Ba mẹ cảm thấy “có gì đó khác” dù chưa gọi tên được.

Đọc thêm: Trẻ Chậm Nói Có Phải Tự Kỷ Hay Không?

Đọc thêm: Trẻ chậm nói là gì? Dấu hiệu nhận biết và khi nào cần can thiệp

Người có thể đánh giá gồm bác sĩ nhi khoa (xem sức khỏe tổng quát, thính giác và các nguyên nhân khác), chuyên viên âm ngữ trị liệu (ngôn ngữ và giao tiếp), chuyên gia tâm lý hoặc giáo dục đặc biệt (phát triển xã hội và hành vi). NHS lưu ý chỉ đánh giá do chuyên gia thực hiện mới cho biết con có tự kỷ hay không, nên ba mẹ không cần tự gán nhãn cho con trước đó.

Ba mẹ có thể chuẩn bị gì trước buổi hẹn?

• Ghi lại vài tình huống cụ thể, như con làm gì khi được gọi tên, khi ba mẹ chỉ tay, khi chơi ú òa.
• Quay vài đoạn video ngắn (30 giây đến 1 phút) lúc con chơi tự nhiên ở nhà.
• Liệt kê những từ, âm thanh, cử chỉ con đang dùng, và kỹ năng con từng có nhưng không còn.

Điều ba mẹ nên nhớ

Quan sát con kỹ không có nghĩa là bắt lỗi con. Mỗi lần ngồi xuống chơi cùng con, theo con và chờ con, ba mẹ đang tạo thêm cơ hội để con học cách chia sẻ sự chú ý. Nếu sau một thời gian vẫn lo lắng, việc nhờ chuyên gia đánh giá giúp ba mẹ hiểu rõ con cần gì, và đó không phải là một kết luận về con.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ không nhìn vào mắt khi nói chuyện có phải tự kỷ không?

Không thể kết luận chỉ từ một dấu hiệu. Trẻ tự kỷ có thể nhìn mắt ít hơn, nhưng nhiều lý do khác cũng khiến trẻ ít nhìn mắt trong từng lúc. Điều chuyên gia quan tâm là bức tranh chung, gồm việc con có quay lại khi được gọi tên, có chỉ tay để khoe, có nhìn qua lại giữa ba mẹ và đồ vật hay không. Nếu ba mẹ lo, hãy nhờ bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia đánh giá.

Có nên nhắc con ‘nhìn mẹ đi’ để tập giao tiếp bằng mắt không?

Không nên ép. Ép nhìn thường làm con khó chịu và né nhiều hơn. Ba mẹ nên ngồi ngang tầm mắt con, chơi theo sở thích của con, bắt chước con, và tạo những tình huống vui, bất ngờ để con tự muốn nhìn ba mẹ.

Bé bao nhiêu tháng thì nên phản ứng khi được gọi tên?

Theo CDC, bé khoảng 9 tháng thường nhìn về phía ba mẹ khi được gọi tên. CDC cũng liệt kê việc không phản hồi khi được gọi tên lúc 9 tháng là dấu hiệu cần lưu ý. Nếu ba mẹ lo, hãy trao đổi với bác sĩ của con và hỏi về sàng lọc phát triển.

Tập chơi tại nhà có thay được việc đi đánh giá không?

Không. Chơi tương tác tại nhà giúp con có thêm cơ hội giao tiếp, nhưng không thay cho đánh giá của chuyên gia. Nếu con ít nhìn mắt kèm các biểu hiện như ít chỉ tay, không phản hồi tên, hoặc mất kỹ năng đã có, ba mẹ nên nhờ chuyên gia đánh giá song song với việc chơi cùng con.

Hệ thống trung tâm can thiệp sớm Thành Đạt

• Cơ sở 1 – 77 Nguyễn Thế Truyện, P. Tân Sơn Nhì, Q. Tân Phú, TP.HCM
• Cơ sở 2 – 424/62E Lê Văn Quới, P. Bình Hưng Hòa A, Q. Bình Tân, TP.HCM
• Cơ sở 3 – 195/48 Nguyễn Văn Thương, P.25, Q. Bình Thạnh, TP.HCM
• Cơ sở 4 – 143 Đường 35A Trịnh Quang Nghị, P.7, Q.8, TP.HCM
• Cơ sở 5 – 48 Đông Hưng Thuận 32, P. Đông Hưng Thuận, Q.12, TP.HCM
• Cơ sở 6 – Đường DC11, P. Sơn Kỳ, Q. Tân Phú, TP.HCM
• Cơ sở 7 – 338/142E Chiến Lược, P. Bình Trị Đông A, Q. Bình Tân, TP.HCM
• Cơ sở 8 – 100/89 Đường số 3, P.9, Q. Gò Vấp, TP.HCM
• Cơ sở 9 – 156/12 Nguyễn Hữu Dật, P. Tây Thạnh, Q. Tân Phú, TP.HCM
• Cơ sở 10 – 48/82/12 Đặng Nhữ Lâm, KP.7, Thị trấn Nhà Bè, H. Nhà Bè, TP.HCM

Hotline: 0938.814.589 | Email: thanhdatfoundation@gmail.com